دسته‌ی - سیاسی

پرسش بنیادین در اندیشه‌ی سیاسی مدرن، چگونگی تحقق و تداوم «آزادی» در چارچوب حکومت است. در مقاله‌ی حاضر، به واکاوی نظریه‌ی ارائه‌شده در کتاب «دالان باریک» (The Narrow Corridor) اثر دارون عجم‌اغلو و جیمز رابینسون پرداخته می‌شود. این نظریه با عبور از تقابل کلاسیک میان لیبرالیسم (که حامی دولت حداقل است) و هابزیان (که حامی دولت مطلق است)، استدلال می‌کند که آزادی تنها در یک بستر نهادی خاص و باریک شکل می‌گیرد: جایی که دولت «لویاتان» قوی و کارآمد است اما توسط یک «جامعه‌ی بسیج‌شده» مهار شده باشد. هسته‌ی مرکزی این نظریه بر مفهوم «لیبرتی به عنوان عدم سلطه» (Liberty as Non-domination) و مکانیزم دینامیک «ملکه‌ی سرخ» (Red Queen) استوار است. نگارندگان نشان می‌دهند که دولت ضعیف (لویاتان غایب) منجر به هرج‌ومرج می‌شود و دولت مطلق (لویاتان استبدادی) منجر به سرکوب؛ تنها راهِ نجات، قرار گرفتن در «دالان باریک» تعادل است. این مقاله با تحلیل تطبیقی تاریخ اروپا، چین، آفریقا و آمریکای لاتین، چگونگی شکل‌گیری یا عدم شکل‌گیری این تعادل را تبیین می‌کند.

پرسش بنیادین در علوم سیاسی و اقتصادی توسعه، علت تفاوت‌های فاحش در سطح رفاه و استانداردهای زندگی میان ملت‌هاست. در مقاله حاضر، به واکاوی نظریه نهادگرایی ارائه‌شده توسط دارون عجم‌اغلو و جیمز رابینسون در کتاب «چرا ملت‌ها شکست می‌خورند» پرداخته می‌شود. در این پژوهش، ضمن نقد رهیافت‌های جغرافیایی، فرهنگی و ناآگاهی نخبگان، نشان داده می‌شود که تبیین اصلی تفاوت‌های توسعه‌یافتگی، در ماهیت نهادهای سیاسی و اقتصادی نهفته است. تمایز مرکزی این نظریه بر تقابل «نهادهای فراگیر» و «نهادهای استخراجی» استوار است. نگارندگان با تحلیل مکانیزم‌های تاریخی، به ویژه الگوهای استعماری و نقاط چرخش، استدلال می‌کنند که چگونه نهادهای استخراجی از طریق تمرکز قدرت و سرکوب نوآوری، به تداوم نابرابری و فقر منجر می‌شوند و چگونه نهادهای فراگیر زمینه‌های لازم برای رشد پایدار و توزیع عادلانه قدرت را فراهم می‌آورند. این مقاله همچنین به مکانیزم‌های بازتولید قدرت و چالش‌های خروج از تله استخراج می‌پردازد.

ظهور هوش مصنوعی (AI) به عنوان یکی از پیچیده‌ترین فناوری‌های قرن حاضر، منبعی دوگانه از وعده‌ها و هشدارها را پیش رو قرار داده است. در مقاله‌ی حاضر، به واکاوی دیدگاه‌های ارائه‌شده در اثر «طراحی دوباره هوش مصنوعی» نوشته‌ی دارون عجم‌اغلو پرداخته می‌شود. این پژوهش در حالی که پتانسیل‌های فنی هوش را انکار نمی‌کند، با نقدی سرسختانه جهت‌گیری فعلی پژوهش‌های این حوزه بر سمت خودکارسازی مطلق (Automation-only)، استدلال می‌کند که مسیر کنونی توسعه هوش، نه جبری و نه تعیین‌پذیر، بلکه حاصل انتخاب‌های انسانی و نهادی است. هسته‌ی مرکزی این نقد، تمایز میان دو پارادایم «خودکارسازی» (Automation) و «توانمندسازی» (Augmentation) و نیز ضرورت مداخله دموکراتیک جهت ابزارینه کردن هوش برای حفظ آزادی و عدالت است. نگارندگان با استفاده از چهارچوب نظری اقتصاد سیاسی نشان می‌دهند که بازار آزاد به تنهایی قادر به گزینش فناوری‌های مطلوب برای جامعه نیست؛ زیرا اغلب پیامدهای بیرونی (Externalities) و هنجارهای نهادی، مسیر توسعه را به سمت ابزارهایی می‌برند که به تبعیض ثروت، افزایش نابرابری و تهدید دموکراسی منجر می‌شوند.

فوکویاما در پیوند دو میراث فکری—عقلانیت مدرن غربی و اخلاق اجتماعی آسیای شرقی—رشد کرد و همین زمینهٔ خانوادگی و فرهنگی او را به ترکیبی از فلسفهٔ کلاسیک، هگل، کُژو و سنت نهادگرایی هانتینگتونی رساند. مسیر دانشگاهی و حرفه‌ای او، از کورنل و هاروارد تا اندیشکدهٔ RAND، اندیشه‌اش را میان فلسفهٔ انتزاعی و سیاست عملی قرار داد و مبانی نظری او دربارهٔ شناسایی، تیموس و نهادهای سیاسی را شکل داد. نتیجهٔ این سیر سه‌مرحله‌ای، منظومه‌ای است که از آزادی و شناسایی آغاز می‌شود، به دولت و نهاد می‌رسد، و در نهایت دوباره به کرامت انسانی و بحران هویت در دموکراسی‌های معاصر بازمی‌گردد.

کشورهایی که دچار استبداد یا هرج و مرج می‌شوند؟ پاسخ آنها به این سوال در مفهوم "راه باریک آزادی" نهفته است. این مفهوم بیان می‌کند که آزادی پایدار تنها زمانی امکان‌پذیر است که تعادل مناسبی بین قدرت دولت و قدرت جامعه برقرار شود. دولت باید به اندازه‌ای قوی باشد که بتواند نظم و قانون را برقرار کند، اما نه آنقدر قوی که بتواند آزادی‌های فردی را سرکوب کند. از سوی دیگر، جامعه نیز باید به اندازه‌ای قدرتمند باشد که بتواند در برابر سوءاستفاده‌های دولت ایستادگی کند، اما نه آنقدر قوی که منجر به هرج و مرج شود. این تعادل ظریف، همان "راه باریک آزادی" است که جوامع برای حفظ آزادی باید در آن حرکت کنند.

چکیده کتاب «پیدایش نظم سیاسی» (The Origins of Political Order, 2011) اثر فرانسیس فوکویاما، روایتی تطبیقی و میان‌رشته‌ای از گذار جوامع انسانی از سازمان خویشاوندی به دولت‌های بوروکراتیک، قانون‌مدار و پاسخ‌گو است. فوکویاما سه رکن «دولتِ کارآمد»، «حاکمیت قانون» و «پاسخ‌گویی دموکراتیک» را به‌مثابه ستون‌های نظم سیاسی معرفی می‌کند و نشان می‌دهد این سه، نه هم‌زمان و لزوماً با ترتیبی واحد، بلکه در مسیرهای متفاوت تاریخی پدید آمده‌اند. مطالعه‌ی او از چین (دولت قویِ بی‌قانون)، هند (قانون دینی قوی با دولت نسبتاً ضعیف), جهان اسلام (پایداری پیوندهای قبیله‌ای و شخصی‌گرا)، و اروپا (برخورد خلاق میان سلطنت، اشراف، شهر و کلیسا) تصویر چندمسیره‌ی او از دولت‌سازی را صورت‌بندی می‌کند. هسته‌ی نظریه‌ی فوکویاما این است: اگر دولت قبل از قانون و پاسخ‌گویی مستقر شود، خطر استبداد بالاست؛ اگر قانون و پاسخ‌گویی بدون دولت کارآمد بیایند، بی‌ثباتی و فساد غالب می‌شود. این مقاله با تکیه بر چارچوب مفهومی کتاب، منابع کلاسیک جامعه‌شناسی تاریخی (وبر، تیلی، نورث و همکاران) و نقدهای پژوهشی بعدی، استدلال فوکویاما را بازسازی و قوت‌ها/محدودیت‌هایش را ارزیابی می‌کند.

چکیده کتاب «پایان تاریخ و آخرین انسان» (1992) اثر فرانسیس فوکویاما یکی از جنجالی‌ترین آثار اندیشه سیاسی در پایان قرن بیستم است. فوکویاما با الهام از فلسفه تاریخ هگل و تفسیر مدرن آن نزد الکساندر کوژو، این فرضیه را مطرح می‌کند که روند تکامل سیاسی بشر به نقطه‌ای رسیده است که در آن لیبرال‌دموکراسی به‌عنوان «آخرین شکل حکومت انسانی» تثبیت شده است. او پایان تاریخ را نه به معنای توقف رخدادها، بلکه به‌منزله‌ی پایان تحول ایدئولوژیک بشر می‌داند؛ لحظه‌ای که بشر به نظامی رسیده است که هم از نظر مادی و هم از منظر ارزش‌های اخلاقی و انسانی پاسخ‌گوی نیازهای اوست. فوکویاما در این کتاب با تکیه بر مفهوم یونانی تیموس (Thymos) یا «تمنای شناسایی»، انسان را موجودی می‌داند که فراتر از نیازهای زیستی و اقتصادی، در پی شناخته شدن و کرامت است. از این منظر، لیبرال‌دموکراسی نظامی است که این میل به برابری و احترام را به‌شکل نهادی محقق کرده است. بااین‌حال، او هشدار می‌دهد که انسان پسا‌تاریخی، یعنی «آخرین انسان» در جهان رفاه و صلح، ممکن است در دام بی‌معنایی، رضایت‌زدگی و زوال روح قهرمانی گرفتار شود. این مقاله با تحلیل نظام‌مند مبانی فلسفی، جامعه‌شناختی و سیاسی کتاب، ضمن واکاوی ریشه‌های نظری آن در اندیشه هگل و کوژو، به نقد و بررسی دیدگاه‌های موافق و مخالف فوکویاما ـ از جمله هانتینگتون، ژیژک، هابرماس و نئومارکسیست‌ها ـ می‌پردازد. در پایان نشان داده می‌شود که گرچه فرضیه فوکویاما در دهه ۱۹۹۰ با فضای پیروزی لیبرالیسم همخوان بود، اما تحولات قرن بیست‌ویکم (از بازگشت اقتدارگرایی تا بحران معنا در جوامع دموکراتیک) گواهی است بر آن‌که تاریخ هنوز زنده است و انسان همچنان در جست‌وجوی معنا و شناسایی است.

کتاب «State-Building: Governance and World Order in the 21st Century» (ساخت دولت: حکومت‌داری و نظم جهانی در قرن بیست‌ویکم) از آثار مهم فرانسیس فوکویاما (Francis Fukuyama) است که در سال ۲۰۰۴ منتشر شد. این اثر از مهم‌ترین نوشته‌های پس از کتاب مشهور او «پایان تاریخ و آخرین انسان» (The End of History and the Last Man, 1992) به شمار می‌آید و تلاشی است برای بازاندیشی درباره‌ی چگونگی شکل‌گیری دولت‌ها، ظرفیت نهادی، و نقش آن‌ها در نظم جهانی پس از جنگ سرد و به‌ویژه پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱.

چکیده کتاب «پیدایش نظم سیاسی» (The Origins of Political Order) نوشته‌ی فرانسیس فوکویاما (۲۰۱۱) از مهم‌ترین آثار فکری او پس از «پایان تاریخ و آخرین انسان» به شمار می‌رود. فوکویاما در این کتاب با نگاهی تطبیقی و تاریخی می‌کوشد تا راز پدید آمدن دولت‌های مدرن و نظام‌های سیاسی باثبات را در روندی هزاران‌ساله توضیح دهد. او در برابر دیدگاه‌های تک‌خطی نوسازی و نظریات ساده‌انگارانه‌ی دموکراسی‌سازی، بر این باور است که نظم سیاسی، محصول سه رکن بنیادین است: ۱. دولت مقتدر و کارآمد (Strong State)، ۲. حاکمیت قانون (Rule of Law)، ۳. پاسخ‌گویی سیاسی (Accountability). فوکویاما نشان می‌دهد که این سه عنصر در تاریخ تمدن‌ها به‌صورت هم‌زمان پدید نیامده‌اند. دولت در چین زودتر از قانون شکل گرفت؛ در هند قانون پیش از دولت نیرومند پدید آمد؛ در جهان اسلام پیوندهای خویشاوندی و قبیله‌ای مانع گذار به دولت غیرشخصی شدند؛ و در اروپا، تعارض میان کلیسا و سلطنت، ریشه‌ی پیدایش قانون مستقل و نهادهای پاسخ‌گو شد. فوکویاما در این اثر با استفاده از داده‌های تاریخی، جامعه‌شناسی تطبیقی و نظریات اقتصاد نهادی، تلاشی کم‌نظیر برای توضیح مسیرهای گوناگون دولت‌سازی و پیدایش نظم سیاسی ارائه می‌دهد. این مقاله، با تحلیل و بازسازی دقیق استدلال‌های فوکویاما، می‌کوشد تا تصویری روشن از منطق درونی این اثر ارائه کند و هم‌زمان محدودیت‌های نظری آن را در چارچوب جامعه‌شناسی تاریخی نقد و ارزیابی نماید.

کتاب ارتش و دولت: نظریه و سیاست‌های روابط مدنی ـ نظامی اثر ساموئل پی. هانتینگتون (1957) یکی از متون کلاسیک و تأثیرگذار در علم سیاست است که رابطه‌ی پیچیده‌ی میان قدرت نظامی و اقتدار سیاسی را در جوامع مدرن بررسی می‌کند. هانتینگتون در این اثر، با طرح دو الگوی متفاوت از کنترل سیاسی بر ارتش ـ «کنترل ذهنی» و «کنترل عینی» ـ می‌کوشد نشان دهد که چگونه می‌توان ارتشی کارآمد، حرفه‌ای و در عین حال مطیع قدرت غیرنظامی داشت. این مقاله با نگاهی تحلیلی و انتقادی، به تبیین چارچوب نظری، بستر تاریخی و اهمیت سیاسی این اثر می‌پردازد و سپس نقدهای نظری و تجربی وارد بر اندیشه‌ی هانتینگتون را بررسی می‌کند. نتیجه نشان می‌دهد که هرچند دیدگاه او در برخی زمینه‌ها محافظه‌کارانه تلقی می‌شود، اما هنوز یکی از دقیق‌ترین و منسجم‌ترین تلاش‌ها برای درک «مرز میان شمشیر و سیاست» است.