دسته‌ی - فلسفه

نبرد میهنی سوم در این مقاله نه به‌مثابه یک درگیری نظامی معمولی، بلکه به‌عنوان نقطه‌عطف فروپاشی هژمونی آمریکا و پایان نظم تک‌قطبی تحلیل شده است. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه دکترین «شوک و هیبت» آمریکا در برابر راهبرد فرسایشی، زیرزمینی و شبکه‌ای ایران شکست خورده و قدرت نظامی، اقتصادی و نمادین ایالات متحده را در سه سطح همزمان دچار فرسایش کرده است. در مقابل، ایران نه به‌عنوان یک دولت-ملت، بلکه به‌مثابه یک «واحد تمدنی» با خودآگاهی تاریخی، منطق بازگشت از فروپاشی‌ها و «هستی‌شناسی مقاومت» ظاهر می‌شود که قواعد جنگ را از برتری فناوری به هزینه و زمان تغییر می‌دهد. مقاله در نهایت از شکل‌گیری نظمی نوین و سیال با کثرت قدرت‌ها، ظهور مثلث استراتژیک ایران-روسیه-چین، و نقش «ساختارساز» ایران در جهان پساآمریکایی سخن می‌گوید.

در ادبیات عمومی و حتی بخش بزرگی از تفکر اقتصادی معاصر، تکنولوژی اغلب به‌عنوان یک نیروی خنثی، خطی و نجات‌بخش تصور می‌شود که ناگزیر منجر به بهبود استانداردهای زندگی و رفاه همگانی خواهد شد. اما کتاب «قدرت و پیشرفت: نبرد هزارساله ما بر سر تکنولوژی و رفاه» اثر دارون عجم‌اغلو و سایمون جانسون، با رویکردی انتقادی و مبتنی بر تاریخ‌نگاری اقتصادی، این هویت‌بخشی «مقدس» به تکنولوژی را به چالش می‌کشد. این مقاله با استناد به مباحث مطرح شده در پرولوگ و فصل اول این اثر، استدلال می‌کند که رابطه میان تکنولوژی و رفاه انسانی نه یک رابطه علی و معلولی خودجوش، بلکه محصول انتخاب‌های اجتماعی، سیاسی و نهادی است. نویسندگان با تفکیک میان «بهره‌وری متوسط» و «بهره‌وری نهایی»، و با طرح مفاهیمی چون «اتوماسیون نیم‌بند» و «وظایف نو»، نشان می‌دهند که چرا انقلاب‌های دیجیتال معاصر علی‌رغم افزایش تولید، منجر به تضعیف طبقه کارگر و نابرابری فزاینده شده‌اند. این مقاله به تحلیل مکانیسم‌های نظارتی (مانند پنوپتیکون)، تاریخچه انقلاب صنعتی و ضرورت تغییر پارادایم از «تکنولوژی جایگزین» به «تکنولوژی توانمندساز» می‌پردازد و استدلال می‌کند که بدون بازپس‌گیری قدرت اجتماعی و تغییر «دیدگاه» حاکم بر نوآوری، آینده‌ای جز انحطاط دموکراسی و افزایش شکاف طبقاتی در انتظار ما نخواهد بود.

پرسش محوری در نظریه‌ی سیاسی معاصر، چرایی شکل‌گیری و تداوم نظام‌های دموکراتیک در برابر نظام‌های دیکتاتوری است. در مقاله‌ی حاضر، به واکاوی چارچوب نظری ارائه‌شده در کتاب «ریشه‌های اقتصادی دیکتاتوری و دموکراسی» اثر دارون عجم‌اغلو و جیمز رابینسون پرداخته می‌شود. این پژوهش نشان می‌دهد که انتخاب بین دیکتاتوری و دموکراسی، نتیجه‌ی تلاقی منافع اقتصادی و سیاسی گروه‌های اجتماعی است که در تعاملِ تقابل‌آمیز با یکدیگر قرار دارند. هسته‌ی مرکزی این نظریه بر مسئله‌ی «تعهد پذیرفتنی» (Credible Commitment) و محدودیت‌های نهادی آن استوار است. نویسندگان استدلال می‌کنند که دموکراسی زمانی پدید می‌آید که نخبگانِ دیکتاتوری در برابر تهدید انقلاب، با هزینه‌های بالای سرکوب و عدم اعتبار وعده‌های اصلاحی، به انتقال قدرت به شهروندان رضایت دهند. همچنین، استمرار یا سقوط دموکراسی نیز تابعی از قدرت چانه‌زنیِ طبقات اجتماعی و هزینه‌های کودتا برای نخبگان مخالف است. این مقاله با استفاده از روش تحلیل تطبیقی و مدل‌سازی رفتار استراتژیک، به تبیین مسیرهای متفاوت توسعه‌ی سیاسی در کشورهایی نظیر بریتانیا، آرژانتین، سنگاپور و آفریقای جنوبی می‌پردازد.

پرسش بنیادین در اندیشه‌ی سیاسی مدرن، چگونگی تحقق و تداوم «آزادی» در چارچوب حکومت است. در مقاله‌ی حاضر، به واکاوی نظریه‌ی ارائه‌شده در کتاب «دالان باریک» (The Narrow Corridor) اثر دارون عجم‌اغلو و جیمز رابینسون پرداخته می‌شود. این نظریه با عبور از تقابل کلاسیک میان لیبرالیسم (که حامی دولت حداقل است) و هابزیان (که حامی دولت مطلق است)، استدلال می‌کند که آزادی تنها در یک بستر نهادی خاص و باریک شکل می‌گیرد: جایی که دولت «لویاتان» قوی و کارآمد است اما توسط یک «جامعه‌ی بسیج‌شده» مهار شده باشد. هسته‌ی مرکزی این نظریه بر مفهوم «لیبرتی به عنوان عدم سلطه» (Liberty as Non-domination) و مکانیزم دینامیک «ملکه‌ی سرخ» (Red Queen) استوار است. نگارندگان نشان می‌دهند که دولت ضعیف (لویاتان غایب) منجر به هرج‌ومرج می‌شود و دولت مطلق (لویاتان استبدادی) منجر به سرکوب؛ تنها راهِ نجات، قرار گرفتن در «دالان باریک» تعادل است. این مقاله با تحلیل تطبیقی تاریخ اروپا، چین، آفریقا و آمریکای لاتین، چگونگی شکل‌گیری یا عدم شکل‌گیری این تعادل را تبیین می‌کند.

پرسش بنیادین در علوم سیاسی و اقتصادی توسعه، علت تفاوت‌های فاحش در سطح رفاه و استانداردهای زندگی میان ملت‌هاست. در مقاله حاضر، به واکاوی نظریه نهادگرایی ارائه‌شده توسط دارون عجم‌اغلو و جیمز رابینسون در کتاب «چرا ملت‌ها شکست می‌خورند» پرداخته می‌شود. در این پژوهش، ضمن نقد رهیافت‌های جغرافیایی، فرهنگی و ناآگاهی نخبگان، نشان داده می‌شود که تبیین اصلی تفاوت‌های توسعه‌یافتگی، در ماهیت نهادهای سیاسی و اقتصادی نهفته است. تمایز مرکزی این نظریه بر تقابل «نهادهای فراگیر» و «نهادهای استخراجی» استوار است. نگارندگان با تحلیل مکانیزم‌های تاریخی، به ویژه الگوهای استعماری و نقاط چرخش، استدلال می‌کنند که چگونه نهادهای استخراجی از طریق تمرکز قدرت و سرکوب نوآوری، به تداوم نابرابری و فقر منجر می‌شوند و چگونه نهادهای فراگیر زمینه‌های لازم برای رشد پایدار و توزیع عادلانه قدرت را فراهم می‌آورند. این مقاله همچنین به مکانیزم‌های بازتولید قدرت و چالش‌های خروج از تله استخراج می‌پردازد.

ظهور هوش مصنوعی (AI) به عنوان یکی از پیچیده‌ترین فناوری‌های قرن حاضر، منبعی دوگانه از وعده‌ها و هشدارها را پیش رو قرار داده است. در مقاله‌ی حاضر، به واکاوی دیدگاه‌های ارائه‌شده در اثر «طراحی دوباره هوش مصنوعی» نوشته‌ی دارون عجم‌اغلو پرداخته می‌شود. این پژوهش در حالی که پتانسیل‌های فنی هوش را انکار نمی‌کند، با نقدی سرسختانه جهت‌گیری فعلی پژوهش‌های این حوزه بر سمت خودکارسازی مطلق (Automation-only)، استدلال می‌کند که مسیر کنونی توسعه هوش، نه جبری و نه تعیین‌پذیر، بلکه حاصل انتخاب‌های انسانی و نهادی است. هسته‌ی مرکزی این نقد، تمایز میان دو پارادایم «خودکارسازی» (Automation) و «توانمندسازی» (Augmentation) و نیز ضرورت مداخله دموکراتیک جهت ابزارینه کردن هوش برای حفظ آزادی و عدالت است. نگارندگان با استفاده از چهارچوب نظری اقتصاد سیاسی نشان می‌دهند که بازار آزاد به تنهایی قادر به گزینش فناوری‌های مطلوب برای جامعه نیست؛ زیرا اغلب پیامدهای بیرونی (Externalities) و هنجارهای نهادی، مسیر توسعه را به سمت ابزارهایی می‌برند که به تبعیض ثروت، افزایش نابرابری و تهدید دموکراسی منجر می‌شوند.

فوکویاما در پیوند دو میراث فکری—عقلانیت مدرن غربی و اخلاق اجتماعی آسیای شرقی—رشد کرد و همین زمینهٔ خانوادگی و فرهنگی او را به ترکیبی از فلسفهٔ کلاسیک، هگل، کُژو و سنت نهادگرایی هانتینگتونی رساند. مسیر دانشگاهی و حرفه‌ای او، از کورنل و هاروارد تا اندیشکدهٔ RAND، اندیشه‌اش را میان فلسفهٔ انتزاعی و سیاست عملی قرار داد و مبانی نظری او دربارهٔ شناسایی، تیموس و نهادهای سیاسی را شکل داد. نتیجهٔ این سیر سه‌مرحله‌ای، منظومه‌ای است که از آزادی و شناسایی آغاز می‌شود، به دولت و نهاد می‌رسد، و در نهایت دوباره به کرامت انسانی و بحران هویت در دموکراسی‌های معاصر بازمی‌گردد.

چکیده کتاب «پیدایش نظم سیاسی» (The Origins of Political Order, 2011) اثر فرانسیس فوکویاما، روایتی تطبیقی و میان‌رشته‌ای از گذار جوامع انسانی از سازمان خویشاوندی به دولت‌های بوروکراتیک، قانون‌مدار و پاسخ‌گو است. فوکویاما سه رکن «دولتِ کارآمد»، «حاکمیت قانون» و «پاسخ‌گویی دموکراتیک» را به‌مثابه ستون‌های نظم سیاسی معرفی می‌کند و نشان می‌دهد این سه، نه هم‌زمان و لزوماً با ترتیبی واحد، بلکه در مسیرهای متفاوت تاریخی پدید آمده‌اند. مطالعه‌ی او از چین (دولت قویِ بی‌قانون)، هند (قانون دینی قوی با دولت نسبتاً ضعیف), جهان اسلام (پایداری پیوندهای قبیله‌ای و شخصی‌گرا)، و اروپا (برخورد خلاق میان سلطنت، اشراف، شهر و کلیسا) تصویر چندمسیره‌ی او از دولت‌سازی را صورت‌بندی می‌کند. هسته‌ی نظریه‌ی فوکویاما این است: اگر دولت قبل از قانون و پاسخ‌گویی مستقر شود، خطر استبداد بالاست؛ اگر قانون و پاسخ‌گویی بدون دولت کارآمد بیایند، بی‌ثباتی و فساد غالب می‌شود. این مقاله با تکیه بر چارچوب مفهومی کتاب، منابع کلاسیک جامعه‌شناسی تاریخی (وبر، تیلی، نورث و همکاران) و نقدهای پژوهشی بعدی، استدلال فوکویاما را بازسازی و قوت‌ها/محدودیت‌هایش را ارزیابی می‌کند.