برچسب - فوکویاما

فوکویاما در پیوند دو میراث فکری—عقلانیت مدرن غربی و اخلاق اجتماعی آسیای شرقی—رشد کرد و همین زمینهٔ خانوادگی و فرهنگی او را به ترکیبی از فلسفهٔ کلاسیک، هگل، کُژو و سنت نهادگرایی هانتینگتونی رساند. مسیر دانشگاهی و حرفه‌ای او، از کورنل و هاروارد تا اندیشکدهٔ RAND، اندیشه‌اش را میان فلسفهٔ انتزاعی و سیاست عملی قرار داد و مبانی نظری او دربارهٔ شناسایی، تیموس و نهادهای سیاسی را شکل داد. نتیجهٔ این سیر سه‌مرحله‌ای، منظومه‌ای است که از آزادی و شناسایی آغاز می‌شود، به دولت و نهاد می‌رسد، و در نهایت دوباره به کرامت انسانی و بحران هویت در دموکراسی‌های معاصر بازمی‌گردد.

چکیده کتاب «پیدایش نظم سیاسی» (The Origins of Political Order, 2011) اثر فرانسیس فوکویاما، روایتی تطبیقی و میان‌رشته‌ای از گذار جوامع انسانی از سازمان خویشاوندی به دولت‌های بوروکراتیک، قانون‌مدار و پاسخ‌گو است. فوکویاما سه رکن «دولتِ کارآمد»، «حاکمیت قانون» و «پاسخ‌گویی دموکراتیک» را به‌مثابه ستون‌های نظم سیاسی معرفی می‌کند و نشان می‌دهد این سه، نه هم‌زمان و لزوماً با ترتیبی واحد، بلکه در مسیرهای متفاوت تاریخی پدید آمده‌اند. مطالعه‌ی او از چین (دولت قویِ بی‌قانون)، هند (قانون دینی قوی با دولت نسبتاً ضعیف), جهان اسلام (پایداری پیوندهای قبیله‌ای و شخصی‌گرا)، و اروپا (برخورد خلاق میان سلطنت، اشراف، شهر و کلیسا) تصویر چندمسیره‌ی او از دولت‌سازی را صورت‌بندی می‌کند. هسته‌ی نظریه‌ی فوکویاما این است: اگر دولت قبل از قانون و پاسخ‌گویی مستقر شود، خطر استبداد بالاست؛ اگر قانون و پاسخ‌گویی بدون دولت کارآمد بیایند، بی‌ثباتی و فساد غالب می‌شود. این مقاله با تکیه بر چارچوب مفهومی کتاب، منابع کلاسیک جامعه‌شناسی تاریخی (وبر، تیلی، نورث و همکاران) و نقدهای پژوهشی بعدی، استدلال فوکویاما را بازسازی و قوت‌ها/محدودیت‌هایش را ارزیابی می‌کند.

چکیده کتاب «پایان تاریخ و آخرین انسان» (1992) اثر فرانسیس فوکویاما یکی از جنجالی‌ترین آثار اندیشه سیاسی در پایان قرن بیستم است. فوکویاما با الهام از فلسفه تاریخ هگل و تفسیر مدرن آن نزد الکساندر کوژو، این فرضیه را مطرح می‌کند که روند تکامل سیاسی بشر به نقطه‌ای رسیده است که در آن لیبرال‌دموکراسی به‌عنوان «آخرین شکل حکومت انسانی» تثبیت شده است. او پایان تاریخ را نه به معنای توقف رخدادها، بلکه به‌منزله‌ی پایان تحول ایدئولوژیک بشر می‌داند؛ لحظه‌ای که بشر به نظامی رسیده است که هم از نظر مادی و هم از منظر ارزش‌های اخلاقی و انسانی پاسخ‌گوی نیازهای اوست. فوکویاما در این کتاب با تکیه بر مفهوم یونانی تیموس (Thymos) یا «تمنای شناسایی»، انسان را موجودی می‌داند که فراتر از نیازهای زیستی و اقتصادی، در پی شناخته شدن و کرامت است. از این منظر، لیبرال‌دموکراسی نظامی است که این میل به برابری و احترام را به‌شکل نهادی محقق کرده است. بااین‌حال، او هشدار می‌دهد که انسان پسا‌تاریخی، یعنی «آخرین انسان» در جهان رفاه و صلح، ممکن است در دام بی‌معنایی، رضایت‌زدگی و زوال روح قهرمانی گرفتار شود. این مقاله با تحلیل نظام‌مند مبانی فلسفی، جامعه‌شناختی و سیاسی کتاب، ضمن واکاوی ریشه‌های نظری آن در اندیشه هگل و کوژو، به نقد و بررسی دیدگاه‌های موافق و مخالف فوکویاما ـ از جمله هانتینگتون، ژیژک، هابرماس و نئومارکسیست‌ها ـ می‌پردازد. در پایان نشان داده می‌شود که گرچه فرضیه فوکویاما در دهه ۱۹۹۰ با فضای پیروزی لیبرالیسم همخوان بود، اما تحولات قرن بیست‌ویکم (از بازگشت اقتدارگرایی تا بحران معنا در جوامع دموکراتیک) گواهی است بر آن‌که تاریخ هنوز زنده است و انسان همچنان در جست‌وجوی معنا و شناسایی است.

چکیده کتاب «پیدایش نظم سیاسی» (The Origins of Political Order) نوشته‌ی فرانسیس فوکویاما (۲۰۱۱) از مهم‌ترین آثار فکری او پس از «پایان تاریخ و آخرین انسان» به شمار می‌رود. فوکویاما در این کتاب با نگاهی تطبیقی و تاریخی می‌کوشد تا راز پدید آمدن دولت‌های مدرن و نظام‌های سیاسی باثبات را در روندی هزاران‌ساله توضیح دهد. او در برابر دیدگاه‌های تک‌خطی نوسازی و نظریات ساده‌انگارانه‌ی دموکراسی‌سازی، بر این باور است که نظم سیاسی، محصول سه رکن بنیادین است: ۱. دولت مقتدر و کارآمد (Strong State)، ۲. حاکمیت قانون (Rule of Law)، ۳. پاسخ‌گویی سیاسی (Accountability). فوکویاما نشان می‌دهد که این سه عنصر در تاریخ تمدن‌ها به‌صورت هم‌زمان پدید نیامده‌اند. دولت در چین زودتر از قانون شکل گرفت؛ در هند قانون پیش از دولت نیرومند پدید آمد؛ در جهان اسلام پیوندهای خویشاوندی و قبیله‌ای مانع گذار به دولت غیرشخصی شدند؛ و در اروپا، تعارض میان کلیسا و سلطنت، ریشه‌ی پیدایش قانون مستقل و نهادهای پاسخ‌گو شد. فوکویاما در این اثر با استفاده از داده‌های تاریخی، جامعه‌شناسی تطبیقی و نظریات اقتصاد نهادی، تلاشی کم‌نظیر برای توضیح مسیرهای گوناگون دولت‌سازی و پیدایش نظم سیاسی ارائه می‌دهد. این مقاله، با تحلیل و بازسازی دقیق استدلال‌های فوکویاما، می‌کوشد تا تصویری روشن از منطق درونی این اثر ارائه کند و هم‌زمان محدودیت‌های نظری آن را در چارچوب جامعه‌شناسی تاریخی نقد و ارزیابی نماید.

پدیده گذار به دموکراسی یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی قرن بیستم محسوب می‌شود. ساموئل هانتینگتون، اندیشمند برجسته علوم سیاسی، در کتاب «موج سوم: دموکراتیزاسیون در اواخر قرن بیستم» (1991) کوشید تا با نگاهی تحلیلی، روند جهانی تغییر رژیم‌ها از اقتدارگرایی به نظام‌های دموکراتیک را توضیح دهد. او با تقسیم تاریخ دموکراسی‌سازی به سه موج عمده، موج سوم را مهم‌ترین و فراگیرترین جریان سیاسی نیمه دوم قرن بیستم دانست. این مقاله با تمرکز بر کتاب هانتینگتون، ابتدا چارچوب نظری او را معرفی می‌کند، سپس عوامل پیدایش موج سوم، الگوهای گذار به دموکراسی، مطالعات موردی از کشورها و در نهایت نقدها و محدودیت‌های این نظریه را بررسی می‌نماید. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که نظریه هانتینگتون علی‌رغم ارائه تصویری جامع و الهام‌بخش، با کاستی‌هایی همچون ساده‌سازی شرایط فرهنگی و اقتصادی روبه‌روست. در نهایت نتیجه گرفته می‌شود که موج سوم نه پایان تاریخ دموکراسی بلکه فصلی گذرا در مسیر تحولات سیاسی جهان بوده است.

دهه‌ی ۱۹۷۰ میلادی برای بسیاری از دموکراسی‌های صنعتی غربی دهه‌ای بحرانی و تعیین‌کننده بود. افزایش مطالبات اجتماعی، تورم اقتصادی، گسترش جنبش‌های اعتراضی و فرسایش اقتدار سیاسی نخبگان، چهره‌ی تازه‌ای از چالش‌های دموکراسی را نمایان کرد. در چنین زمینه‌ای، کمیسیون سه‌جانبه (Trilateral Commission) گزارشی را سفارش داد که بعدها با عنوان The Crisis of Democracy (۱۹۷۵) منتشر شد و به یکی از متون کلاسیک علوم سیاسی بدل گردید. نویسندگان گزارش ـ میشل کروزیه، ساموئل هانتینگتون و جوجی واتانوکی ـ استدلال کردند که نظام‌های دموکراتیک زیر فشار مطالبات فزاینده دچار overload یا «بار بیش از ظرفیت» شده‌اند و توان پاسخ‌گویی مؤثر به شهروندان را از دست داده‌اند. این مقاله با رویکردی انتقادی و تحلیلی، به بازخوانی عمیق این گزارش می‌پردازد. ابتدا مفهوم overload در بستر نظریه‌ی «حکومت‌پذیری» (governability) و پیوند آن با نظریه‌های هابرماس، شومپیتر و کروچ بررسی می‌شود. سپس با مطالعه‌ی تاریخی سه منطقه‌ی آمریکا، اروپای غربی و ژاپن، نشان داده می‌شود که چگونه افزایش مشارکت و مطالبه‌گری اجتماعی، ساختار دولت‌ها را در دهه‌ی ۱۹۷۰ به چالش کشید. در ادامه، دیدگاه‌های انتقادی محافظه‌کاران، لیبرال‌ها و چپ‌گرایان تحلیل می‌شود تا روشن گردد که بحران دموکراسی تا چه حد در خود مفهوم «مشارکت سیاسی» ریشه دارد. در پایان، مقاله با تطبیق وضعیت امروز دموکراسی‌های غربی ـ از ظهور پوپولیسم و بی‌اعتمادی عمومی تا نقش شبکه‌های اجتماعی ـ استدلال می‌کند که مسئله‌ی اساسی نه در «افراط مردم در سیاست» بلکه در «کاستی ظرفیت نهادی دولت‌ها» است. دموکراسی‌ها تنها زمانی پایدار خواهند بود که بتوانند میان مشارکت گسترده و توان حکمرانی (governance capacity) توازن برقرار کنند.

کتاب نظم سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی ساموئل هانتینگتون نقدی بر نظریه‌های نوسازی ارائه می‌دهد و نهادسازی سیاسی را به‌عنوان پیش‌شرط ثبات و توسعه معرفی می‌کند. او نشان می‌دهد که رشد اقتصادی و مشارکت اجتماعی بدون نهادهای کارآمد می‌تواند به بی‌ثباتی و فروپاشی سیاسی منجر شود.

در واپسین سال‌های قرن بیستم، جهان در حال عبور از دوران جنگ سرد و ورود به نظمی تازه در روابط بین‌الملل بود. در چنین فضایی، نظریه‌پردازی آمریکایی به نام ساموئل هانتینگتون، با انتشار مقاله‌ای در نشریه Foreign Affairs در سال ۱۹۹۳، توجه بسیاری را به خود جلب کرد. مقاله‌ی او، با عنوان «برخورد تمدن‌ها؟»، نظریه‌ای نو ارائه می‌داد که مدعی بود در آینده، نبردهای اصلی نه بر سر ایدئولوژی یا اقتصاد، بلکه میان تمدن‌ها رخ خواهد داد. این نظریه، بعدها در قالب کتابی با عنوان برخورد تمدن‌ها و بازسازی نظم جهانی (۱۹۹۶) گسترش یافت.