بحران حکومتهای دموکراتیک: بازخوانی انتقادی یک متن کلاسیک علوم سیاسی
شایان طالع ماسوله
دههی ۱۹۷۰ میلادی برای بسیاری از دموکراسیهای صنعتی غربی دههای بحرانی و تعیینکننده بود. افزایش مطالبات اجتماعی، تورم اقتصادی، گسترش جنبشهای اعتراضی و فرسایش اقتدار سیاسی نخبگان، چهرهی تازهای از چالشهای دموکراسی را نمایان کرد. در چنین زمینهای، کمیسیون سهجانبه (Trilateral Commission) گزارشی را سفارش داد که بعدها با عنوان The Crisis of Democracy (۱۹۷۵) منتشر شد و به یکی از متون کلاسیک علوم سیاسی بدل گردید. نویسندگان گزارش ـ میشل کروزیه، ساموئل هانتینگتون و جوجی واتانوکی ـ استدلال کردند که نظامهای دموکراتیک زیر فشار مطالبات فزاینده دچار overload یا «بار بیش از ظرفیت» شدهاند و توان پاسخگویی مؤثر به شهروندان را از دست دادهاند.
این مقاله با رویکردی انتقادی و تحلیلی، به بازخوانی عمیق این گزارش میپردازد. ابتدا مفهوم overload در بستر نظریهی «حکومتپذیری» (governability) و پیوند آن با نظریههای هابرماس، شومپیتر و کروچ بررسی میشود. سپس با مطالعهی تاریخی سه منطقهی آمریکا، اروپای غربی و ژاپن، نشان داده میشود که چگونه افزایش مشارکت و مطالبهگری اجتماعی، ساختار دولتها را در دههی ۱۹۷۰ به چالش کشید. در ادامه، دیدگاههای انتقادی محافظهکاران، لیبرالها و چپگرایان تحلیل میشود تا روشن گردد که بحران دموکراسی تا چه حد در خود مفهوم «مشارکت سیاسی» ریشه دارد.
در پایان، مقاله با تطبیق وضعیت امروز دموکراسیهای غربی ـ از ظهور پوپولیسم و بیاعتمادی عمومی تا نقش شبکههای اجتماعی ـ استدلال میکند که مسئلهی اساسی نه در «افراط مردم در سیاست» بلکه در «کاستی ظرفیت نهادی دولتها» است. دموکراسیها تنها زمانی پایدار خواهند بود که بتوانند میان مشارکت گسترده و توان حکمرانی (governance capacity) توازن برقرار کنند.
کتاب نظم سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی ساموئل هانتینگتون نقدی بر نظریههای نوسازی ارائه میدهد و نهادسازی سیاسی را بهعنوان پیششرط ثبات و توسعه معرفی میکند. او نشان میدهد که رشد اقتصادی و مشارکت اجتماعی بدون نهادهای کارآمد میتواند به بیثباتی و فروپاشی سیاسی منجر شود.