برچسب - فرانسیس فوکویاما

فوکویاما در پیوند دو میراث فکری—عقلانیت مدرن غربی و اخلاق اجتماعی آسیای شرقی—رشد کرد و همین زمینهٔ خانوادگی و فرهنگی او را به ترکیبی از فلسفهٔ کلاسیک، هگل، کُژو و سنت نهادگرایی هانتینگتونی رساند. مسیر دانشگاهی و حرفه‌ای او، از کورنل و هاروارد تا اندیشکدهٔ RAND، اندیشه‌اش را میان فلسفهٔ انتزاعی و سیاست عملی قرار داد و مبانی نظری او دربارهٔ شناسایی، تیموس و نهادهای سیاسی را شکل داد. نتیجهٔ این سیر سه‌مرحله‌ای، منظومه‌ای است که از آزادی و شناسایی آغاز می‌شود، به دولت و نهاد می‌رسد، و در نهایت دوباره به کرامت انسانی و بحران هویت در دموکراسی‌های معاصر بازمی‌گردد.

چکیده کتاب «پیدایش نظم سیاسی» (The Origins of Political Order, 2011) اثر فرانسیس فوکویاما، روایتی تطبیقی و میان‌رشته‌ای از گذار جوامع انسانی از سازمان خویشاوندی به دولت‌های بوروکراتیک، قانون‌مدار و پاسخ‌گو است. فوکویاما سه رکن «دولتِ کارآمد»، «حاکمیت قانون» و «پاسخ‌گویی دموکراتیک» را به‌مثابه ستون‌های نظم سیاسی معرفی می‌کند و نشان می‌دهد این سه، نه هم‌زمان و لزوماً با ترتیبی واحد، بلکه در مسیرهای متفاوت تاریخی پدید آمده‌اند. مطالعه‌ی او از چین (دولت قویِ بی‌قانون)، هند (قانون دینی قوی با دولت نسبتاً ضعیف), جهان اسلام (پایداری پیوندهای قبیله‌ای و شخصی‌گرا)، و اروپا (برخورد خلاق میان سلطنت، اشراف، شهر و کلیسا) تصویر چندمسیره‌ی او از دولت‌سازی را صورت‌بندی می‌کند. هسته‌ی نظریه‌ی فوکویاما این است: اگر دولت قبل از قانون و پاسخ‌گویی مستقر شود، خطر استبداد بالاست؛ اگر قانون و پاسخ‌گویی بدون دولت کارآمد بیایند، بی‌ثباتی و فساد غالب می‌شود. این مقاله با تکیه بر چارچوب مفهومی کتاب، منابع کلاسیک جامعه‌شناسی تاریخی (وبر، تیلی، نورث و همکاران) و نقدهای پژوهشی بعدی، استدلال فوکویاما را بازسازی و قوت‌ها/محدودیت‌هایش را ارزیابی می‌کند.

چکیده کتاب «پایان تاریخ و آخرین انسان» (1992) اثر فرانسیس فوکویاما یکی از جنجالی‌ترین آثار اندیشه سیاسی در پایان قرن بیستم است. فوکویاما با الهام از فلسفه تاریخ هگل و تفسیر مدرن آن نزد الکساندر کوژو، این فرضیه را مطرح می‌کند که روند تکامل سیاسی بشر به نقطه‌ای رسیده است که در آن لیبرال‌دموکراسی به‌عنوان «آخرین شکل حکومت انسانی» تثبیت شده است. او پایان تاریخ را نه به معنای توقف رخدادها، بلکه به‌منزله‌ی پایان تحول ایدئولوژیک بشر می‌داند؛ لحظه‌ای که بشر به نظامی رسیده است که هم از نظر مادی و هم از منظر ارزش‌های اخلاقی و انسانی پاسخ‌گوی نیازهای اوست. فوکویاما در این کتاب با تکیه بر مفهوم یونانی تیموس (Thymos) یا «تمنای شناسایی»، انسان را موجودی می‌داند که فراتر از نیازهای زیستی و اقتصادی، در پی شناخته شدن و کرامت است. از این منظر، لیبرال‌دموکراسی نظامی است که این میل به برابری و احترام را به‌شکل نهادی محقق کرده است. بااین‌حال، او هشدار می‌دهد که انسان پسا‌تاریخی، یعنی «آخرین انسان» در جهان رفاه و صلح، ممکن است در دام بی‌معنایی، رضایت‌زدگی و زوال روح قهرمانی گرفتار شود. این مقاله با تحلیل نظام‌مند مبانی فلسفی، جامعه‌شناختی و سیاسی کتاب، ضمن واکاوی ریشه‌های نظری آن در اندیشه هگل و کوژو، به نقد و بررسی دیدگاه‌های موافق و مخالف فوکویاما ـ از جمله هانتینگتون، ژیژک، هابرماس و نئومارکسیست‌ها ـ می‌پردازد. در پایان نشان داده می‌شود که گرچه فرضیه فوکویاما در دهه ۱۹۹۰ با فضای پیروزی لیبرالیسم همخوان بود، اما تحولات قرن بیست‌ویکم (از بازگشت اقتدارگرایی تا بحران معنا در جوامع دموکراتیک) گواهی است بر آن‌که تاریخ هنوز زنده است و انسان همچنان در جست‌وجوی معنا و شناسایی است.

کتاب «State-Building: Governance and World Order in the 21st Century» (ساخت دولت: حکومت‌داری و نظم جهانی در قرن بیست‌ویکم) از آثار مهم فرانسیس فوکویاما (Francis Fukuyama) است که در سال ۲۰۰۴ منتشر شد. این اثر از مهم‌ترین نوشته‌های پس از کتاب مشهور او «پایان تاریخ و آخرین انسان» (The End of History and the Last Man, 1992) به شمار می‌آید و تلاشی است برای بازاندیشی درباره‌ی چگونگی شکل‌گیری دولت‌ها، ظرفیت نهادی، و نقش آن‌ها در نظم جهانی پس از جنگ سرد و به‌ویژه پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱.

چکیده کتاب «پیدایش نظم سیاسی» (The Origins of Political Order) نوشته‌ی فرانسیس فوکویاما (۲۰۱۱) از مهم‌ترین آثار فکری او پس از «پایان تاریخ و آخرین انسان» به شمار می‌رود. فوکویاما در این کتاب با نگاهی تطبیقی و تاریخی می‌کوشد تا راز پدید آمدن دولت‌های مدرن و نظام‌های سیاسی باثبات را در روندی هزاران‌ساله توضیح دهد. او در برابر دیدگاه‌های تک‌خطی نوسازی و نظریات ساده‌انگارانه‌ی دموکراسی‌سازی، بر این باور است که نظم سیاسی، محصول سه رکن بنیادین است: ۱. دولت مقتدر و کارآمد (Strong State)، ۲. حاکمیت قانون (Rule of Law)، ۳. پاسخ‌گویی سیاسی (Accountability). فوکویاما نشان می‌دهد که این سه عنصر در تاریخ تمدن‌ها به‌صورت هم‌زمان پدید نیامده‌اند. دولت در چین زودتر از قانون شکل گرفت؛ در هند قانون پیش از دولت نیرومند پدید آمد؛ در جهان اسلام پیوندهای خویشاوندی و قبیله‌ای مانع گذار به دولت غیرشخصی شدند؛ و در اروپا، تعارض میان کلیسا و سلطنت، ریشه‌ی پیدایش قانون مستقل و نهادهای پاسخ‌گو شد. فوکویاما در این اثر با استفاده از داده‌های تاریخی، جامعه‌شناسی تطبیقی و نظریات اقتصاد نهادی، تلاشی کم‌نظیر برای توضیح مسیرهای گوناگون دولت‌سازی و پیدایش نظم سیاسی ارائه می‌دهد. این مقاله، با تحلیل و بازسازی دقیق استدلال‌های فوکویاما، می‌کوشد تا تصویری روشن از منطق درونی این اثر ارائه کند و هم‌زمان محدودیت‌های نظری آن را در چارچوب جامعه‌شناسی تاریخی نقد و ارزیابی نماید.